Harry Potter and the Philosopher's Stone

Het zal zo'n twintig jaar geleden zijn geweest toen ik begon de Harry Potter-serie te lezen. Er waren toen al een paar films uit en die had ik ook al gezien, en op een gegeven moment dacht ik dat het wel leuk was me op het bronmateriaal te richten. Wat begon met een wel geinig kinderboek leidde voor mij uiteindelijk tot het kopen van de laatste delen op de dag van verschijnen en uitlezen in een enkel weekend.

De Harry Potter-reeks, zowel boeken als serie, nemen je mee in een herkenbare en toch fantasierijke wereld, waar sommige mensen bijzonder zijn en andere dat later worden, waar goed tegen kwaad strijdt en de hoofdpersonages een onderlinge band opbouwen die sterker is dan veel reguliere vriendschappen. Het avontuur, de vriendschap, de fantasie, het is allemaal heerlijk om in te verdwijnen. De films voegen daar de muziek van John Williams (en anderen) aan toe, waarbij vooral Hedwig's Theme eindeloos in je onderbewustzijn blijft hangen.

De boeken verschenen tussen 1997 en 2007, en de films tussen 2001 en 2011. In beide gevallen duurde de serie voor lezers/kijkers tien jaar (voor de makers langer; JKR begon met het idee in 1990). Sindsdien zijn er natuurlijk prequelfilms verschenen (terecht geflopt), een vervolg-toneelstuk (technisch mooi, qua verhaal niet de moeite waard, en sinds kort ook in Nederland te zien) en games, maar we staan op het punt van een heel nieuw hoofdstuk in het fandom, omdat aan het einde van het jaar een volledig nieuwe verfilming, voor televisie deze keer, van start gaat. Dat is slechts vijftien jaar na de conclusie van de filmserie en dus eigenlijk best snel, maar ja, rechthebbenden van grote franchises kunnen nu eenmaal niet rustig op hun rechten zitten en wachten tot de tijd rijp is.

Het leek me leuk om vóór aanvang van de serie het eerste boek nog eens te herlezen. Een dunnetje, Philosopher's Stone, dat je in een vakantiedag uitleest, maar wel leuk als het iets is waarvan je je niet meer alle details herinnert. Ik had het boek nog staan, en nam het mee op vakantie.

Wat opvalt bij zo'n herleessessie, met recente kennis over JKR in het achterhoofd, is dat er zo veel aandacht is voor hoe mensen met elkaar omgaan en in hoeverre de personages elkaar accepteren om wie ze zijn. Al in dit eerste boek, voordat in latere boeken de term 'mudbloods' (voor magische kinderen van niet-magische 'muggle' ouders) wordt geïntroduceerd en de aanhangers van 'big bad' Voldemort zijn anti-muggle-agenda beginnen uit te voeren, laat JKR zien hoe een verwend kreng als Harry's neef Dudley wordt gepamperd terwijl Harry en andere magische mensen worden gezien als misschepsels, als verstotelingen uit de maatschappij. Vol afschuw en afgunst spreekt zijn tante Petunia over haar zus Lily, Harry's moeder, die magisch bleek te zijn en naar Hogwarts mocht en dat geheel andere magische leven begon te leiden. Harry's tante accepteert Lily niet om wie ze is; we leren Petunia af te keuren om deze houding.

Die verborgen kant geldt natuurlijk ook voor Harry. Hij ontdekt op zijn elfde verjaardag wat zijn oom en tante al wisten, maar altijd hebben willen negeren: hij is een tovenaar. En nog een beroemde ook. Maar daar gedraagt hij zich niet naar. Als hij eenmaal heeft geleerd dat hij beroemd is, en waarom, houdt hij zijn identiteit liever voor zichzelf. Niet omdat hij zich schaamt, maar omdat het hem niet maakt tot wie hij is. En dus, bij zijn eerste ontmoeting met Draco Malfoy, een leeftijdsgenoot die zich uiteindelijk bij de club van Voldemort zal aansluiten, laat hij na zichzelf voor te stellen aan de jongen die dan al laat blijken uit een milieu te komen waar neer wordt gekeken op armen of niet-magische mensen. Status, aanzien, neerkijken op anderen, niet hoeven werken voor je verdiensten zijn waar Draco's ego op drijft en iedereen die 'anders' is wordt beschimpt en gepest. JKR maakt duidelijk dat Draco een antagonist is, een voorbeeld van iemand die het liefst zelf kiest wie 'waardig' is en wie vooral omlaag getrapt moet worden. Hij kan het niet laten zijn eigen positie boven anderen te benadrukken, terwijl Harry, beroemd in de magische wereld omdat hij een aanval van Voldemort overleefde toen hij een baby was, het niet nodig vindt om aan anderen te laten weten wie hij is.

Harry wordt uiteindelijk vrienden met andere leerlingen van Hogwarts die niet per se direct hoog in aanzien staan: Ron, de zoveelste telg uit een armoedig gezin, Hermione, een 'mudblood' en bovendien wat we vroeger op school een 'stuud' noemden, iemand die in de boeken zit, alles weet en dat graag demonstreert. Hij bouwt een band met deze twee op, niet om wie ze vooraf lijken te zijn (Ron en hij vinden Hermione initieel maar irritant), maar om wie ze blijken te zijn.

In dit soort aspecten, en op andere punten in het verhaal, laat JKR in haar werk zien dat je anderen moet beoordelen op wie ze zijn, dat eerste indrukken niet altijd kloppen en dat karakter belangrijker is dan voorkomen. Daarom vind ik het toch vreemd dat ze tegelijkertijd moeite heeft met het accepteren van trans mensen om wie ze zijn. Hoewel ze beweert dat het haar gaat om de veiligheid van 'echte vrouwen', is de kern van haar verhaal dat je mensen (volgens haar mannen die zich als vrouwen voordoen met kwade bedoelingen) niet zomaar moet vertrouwen. Nu is enige voorzichtigheid bij vreemden nooit onverstandig, maar was nu juist het hele ding van die boeken niet dat je elkaar moet beoordelen op daden en niet op vooroordelen?

Deze week komt de verfilming van Harry Potter and the Philosopher's Stone, in verband met het vijfentwintigjarig jubileum, weer terug in bioscopen. KINO Rotterdam organiseert een compleet Harry Potter-marathonweekend, maar toont zich bewust van de maatschappelijke context:

Hoewel KINO grote afstand neemt van de latere transfobe uitlatingen van schrijfster J.K. Rowling, vinden we dat de films en iedereen die eraan heeft meegewerkt een groots bioscoopadieu verdienen. Via de filmhuur kan een klein bedrag per kaartje bij Rowling terechtkomen. Daarom doneren we € 5,- per marathonkaartje aan een organisatie die zich inzet voor trans mensen: ruim meer dan het bedrag dat eventueel bij haar terechtkomt.

Wellicht een passend compromis.

Intussen, als je graag de boeken wilt lezen: leen ze van iemand. (Bibliotheken betalen leenrecht, dus leen van een bekende.)